Wiarygodność Biblii a wiara w Boga część 1

W Piśmie świętym zawartych jest wiele opowieści i informacji o Bogu, Jego dziełach, historii ludzi i świata, które stanowią podstawę życia w zgodzie z Bogiem. Nie brakuje jednak w Piśmie świętym sprzecznych informacji i opowieści mało wiarygodnych. Stanowią one podstawę dla wielu osób do uznania, że Biblia nie podaje prawdy, nie jest w związku z tym księgą Boga, a skoro jest niewiarygodna, więc – idąc tym tokiem rozumowania – bardzo wątpliwe, aby Pan Bóg istniał naprawdę.

Sprzeczności w Piśmie świętym

Powszechnie przyjmuje się, że Pismo święte zostało napisane pod natchnieniem ducha świętego, a wszystko, co jest w nim napisane, jest bezwzględną prawdą (bo Pan Bóg nie może się przecież mylić), stąd np. wierzymy, że to Bóg nas stworzył, a nie – jak twierdzą uczeni – pochodzimy od małpy itp. Uważny czytelnik Biblii szybko jednak zauważy, jak wiele jest w niej sprzeczności, i to czasem nawet w obrębie jednej księgi. Weźmy np. informację o zwierzętach zabranych do arki przez Noego. W jednym miejscu czytamy nakaz Boga:

Z wszelkich zwierząt czystych weź z sobą siedem samców i siedem samic, ze zwierząt zaś nieczystych po jednej parze: samca i samicę; również i z ptactwa – po siedem samców i po siedem samic. (Rdz. 7, 2-3)

a nieco dalej:

Ze zwierząt czystych i nieczystych, z ptactwa i ze wszystkiego, co pełza po ziemi, po dwie sztuki, samiec i samica, weszły do Noego, do arki, tak jak mu Bóg rozkazał. (Rdz. 7, 8-9)

W takim i wielu tym podobnych zestawieniach nie trudno nie przyznać racji, że jest to miejsce kłopotliwe dla osoby wierzącej w prawdziwość Biblii.

W Piśmie świętym zawarte są także opowieści, które traktujemy bardziej jak poetycki opis lub wręcz wymyśloną opowieść niż prawdziwą relację. Tak jest np. z opowieściami o stworzeniu świata przez Pana Boga w ciągu siedmiu dni, o potopie, o zniszczeniu Sodomy i Gomory itd. W sukurs przychodzą nam naukowcy, podając np. „Poemat o Gilgameszu”, babilońskiej legendzie o wiele starszej od Biblii, która jest niemal identyczna z biblijnym opisem potopu, włącznie z człowiekiem, który się z tego potopu uratował i odnowił ludzkość. W Biblii jest to Noe, a w tym poemacie jest to Utnapisztim. We wspomnianym poemacie odnajdziemy także praczłowieka utworzonego z gliny o imieniu Enkidu, czyli prawzór Adama utworzonego przez Pana Boga. Zachodzi więc uzasadnione pytanie, w jakim stopniu Biblia jest głosem Boga, skoro jest tak niewiarygodna. Daje temu wyraz św. Augustyn, pisząc: „A ja też nie wierzyłbym Ewangelii, gdyby autorytet Kościoła tego mi nie nakazywał”. (Contra Faustum Machineum, XXV,1,3)

XI tabliczka Eposu o Gilgameszu z opisem potopu; zbiory British Museum, fot. Mike Peel

 

Struktura Pisma świętego

Zanim przejdziemy do szczegółów, odpowiedzmy sobie na pytanie, czy Pismo święte na pewno jest w stu procentach głosem Boga lub zbiorem pism pisanych pod natchnieniem ducha świętego. W końcu jest to dzieło złożone z kilkudziesięciu ksiąg, spisanych na przestrzeni wiele setek lat, i to nie przez jednego autora, ale przez wielu różnych autorów. W uzyskaniu odpowiedzi na to pytanie pomoże nam analiza struktury Biblii. Można ją podzielić na kilka części, a mianowicie:

1. Księgi historyczne

Księgi te zawierają opisy historyczne, głównie historii narodu izraelskiego od najdawniejszych czasów aż po czasy współczesne autorom ksiąg.

2. Księgi mądrościowe

Jest to kilka ksiąg zawierających porady moralne, porady na temat tego, jak żyć – także, jak żyć zgodnie z nakazami Pana Boga.

3. Księgi prorockie

Księgi zawierające opis życia i działalności proroków oraz słów Pana Boga przekazanych za ich pośrednictwem ludziom.

4. Ewangelie

Księgi opisujące życie, działalność i naukę Pana Jezusa.

5. Dzieje apostolskie

Pojedyncza księga, która opisuje wczesne lata rodzącego się chrześcijaństwa i krzewienie wiary na okoliczne narody.

6. Listy apostolskie

Zbiór listów apostołów pisanych do różnych ośrodków pierwszych chrześcijan, które zostały pozakładane w czasie podróży misyjnych.

7. Apokalipsa św. Jana

Pojedyncza księga o charakterze prorockim zawierająca przepowiednie co do przyszłości poszczególnych narodów, jak i tego, co będzie się działo przy końcu świata.

Jak widzimy z powyższej analizy, tylko niewielką część z tych ksiąg możemy uznać za pisma napisane pod natchnieniem ducha świętego lub wręcz bożego objawienia. Takimi księgami są np. księgi proroków i Apokalipsa, bo w nich pisze, że są to słowa Boga. Dobrym przykładem jest Księga Ezechiela, która jest niczym innym jak dziennikiem mistyka. Księga charakteryzuje się stałym, powtarzalnym schematem: dnia tego i tego byłem tu i tu, i ujrzałem następujące widzenie, następnie anioł wyjaśnił mi, co ono oznacza.

Pozostałe księgi albo zawierają tylko pojedyncze wypowiedzi Pana Boga (np. dekalog) lub Pana Jezusa (Ewangelie), albo w ogóle nie są głosem Boga, a jedynie stanowią opis pomocniczy. Są one opisem życia z Bogiem i dla Boga (księgi mądrościowe) lub też stanowią świadectwo poprzednich pokoleń (księgi historyczne), jak to jest żyć z Bogiem i bez Boga.

Spełnione proroctwa zawarte w Biblii

Wielkość słów Pisma świętego i Pana Boga widać najlepiej w księgach prorockich, bo to, co Pan Bóg zapowiedział, spełniło się, o czym my, współcześnie żyjący, dziś wiemy. W księdze Nahuma (3,7) czytamy np. zapowiedź zniszczenia Niniwy, stolicy Asyrii, miasta tak wielkiego i świetnego jak dziś Nowy Jork czy San Francisco, i jest napisane, że zostanie ono opuszczone, a pomiędzy ruinami przemykać będą tylko pustynne zwierzęta. I tak przecież się stało.

Pozostałości po Niniwie

 

Tak samo było zapowiedziane zniszczenie innego wielkiego miasta, Tyru, które miało być rzucone w morze. I to także się stało. Najpierw zostało zniszczone, a potem te gruzy wrzucono w morze, aby zasypać groblę i dostać się na pobliską wyspę, na której schronili się mieszkańcy miasta.

Prawdziwość ksiąg historycznych Pisma świętego

Nie inaczej jest z księgami historycznymi. Wspominają one np. o takim narodzie jak Hetyci. Jeszcze 150 lat temu, przed epoką współczesnej archeologii, nikt o nich nie słyszał. Nie byli bowiem opisani przez żadnego starożytnego historyka i w tamtym czasie nie były znane żadne zabytki ani pisane, ani inne, które mogły poświadczyć ich istnienie. Jedynie Biblia o nich wspominała (np. w 23 rozdziale Księgi Rodzaju), stąd też XIX-wieczni uczeni powątpiewali w biblijne wzmianki o Hetytach. Współczesne badania archeologiczne w pełni jednak potwierdziły, że taki lud jak Hetyci naprawdę istniał. Tak oto jedna z mało wiarygodnych opowieści Biblii okazała się być jak najbardziej prawdziwa.

Ramzes II szturmujący fortecę Hetytów w Dapur

 

W pierwszej Księdze Królewskiej (1Krl 22,39) czytamy np. o prześwietnym pałacu z kości słoniowej króla Achaba. Wykopaliska archeologiczne i ten fakt potwierdziły w pełni, podając nam szczegóły. Okazało się, że ściany pałacu pokryte były płytkami z kości słoniowej, co z daleka wyglądało, jakby to cały pałac był z kości słoniowej.

Wiele wymienionych w Biblii postaci (np. Nebokadnezar czy Belsazar), miast czy ludów, które dawniej uważaliśmy za mityczne lub wymyślone, w świetle badań archeologicznych okazały się być realne. Idąc tym tropem, możemy zastanowić się, czy to, co w tej chwili uznajemy za mało wiarygodne, na pewno jest niemożliwe, może za jakiś czas okaże się, że poznamy fakty, które będą kazały nam zweryfikować nasze poglądy.

Odcisk starożytnej monety z podobizną Nebokadnezara II

Ciąg dalszy artykułu -->>

Polecane artykuły:

• Jak zbliżyć się do Pana Boga – 5 pierwszych kroków
• Bóg Ojciec mówi do swoich dzieci
• Dzienniczek duchowy św. Faustyny

Czy katolik może być bogaty w świetle nauki chrześcijańskiej

Niniejszy artykuł jest odpowiedzią na pytanie Czytelnika na temat słów Pana Jezusa mówiących o tym, aby całe swoje mienie sprzedać, a uzyskane pieniądze rozdać potrzebującym i zaufać Panu Bogu. Zapraszam do lektury i podzielenia się swoją opinią w komentarzach.

Zadane pytanie:

Chciałbym się zapytać jak powinniśmy rozumieć fragment ewangelii Łk 12, 31-34. Kiedy czytam wyjaśnienia do tego tekstu, często się spotykam z wyjaśnieniami typu „Jezusowi nie chodzi o to, żeby rozdawać pieniądze. Należy mniej zwracać uwagi na dobra doczesne”. Tylko w tym tkwi problem, że jest to dla mnie nieprzekonujące. Jezus przecież mówi wprost, aby rozdać majątek i dać jałmużnę.

A oto sam cytat:

Starajcie się raczej o Jego królestwo, a te rzeczy będą wam dodane. Nie bój się mała trzódko, gdyż spodobało się Ojcu waszemu dać wam królestwo. Sprzedajcie wasze mienie i dajcie jałmużnę! Sprawcie sobie trzosy, które nie niszczeją, skarb niewyczerpany w niebie, gdzie złodziej się nie dostaje ani mól nie niszczy. Bo gdzie jest skarb wasz, tam będzie i serce wasze.

Odpowiedź:

Problem zamożności w wierze chrześcijańskiej jest często poruszany, i to już począwszy od pierwszych chrześcijan. Czytamy w Dziejach Apostolskich przecież, że wyprzedawali oni swoje majątki, a uzyskane pieniądze zanosili do starszych na zbożne cele. Tworzyła się w ten sposób jakby komuna, społeczność, która idealnie wpisuje się w naukę Pisma świętego: „Nie chodzi o to, aby dać komuś i samemu zostać biednym, ale o to, aby między wami była równość” (czyli, aby każdy miał tyle samo – ten, który ma więcej niech się podzieli z tym, który ma mniej).

Rekomendacja: Refleksje pisane piórem anioła

Jakiś czas temu prezentowałem artykuł Pani Wioletty Kuchty, która podzieliła się swoimi duchowymi doświadczeniami i wierszami, płynącymi z serca i duszy. Zachęcałem wtedy do wsparcia Autorki, która była w trakcie przygotowań do wydania swojego pierwszego tomiku poezji.

Miło mi oznajmić, że po długich staraniach udało się Pani Wioli zrealizować swoje marzenie i z wielką przyjemnością mogę zarekomendować ów tomik poezji. Nosi tytuł "Refleksje pisane piórem anioła" i można go kupić zarówno w wersji papierowej, jaki i elektronicznej.

Refleksje pisane piórem anioła - Wioletta Kuchta

Na stronie książki można zapoznać się z obszernym darmowym fragmentem (25%), zapraszam więc do przeczytania i pozostawienia swojego komentarza. Oto link do strony: Refleksje pisane piórem anioła

A teraz prezentacja dwóch wybranych przeze mnie wierszy z tego tomiku:

***

Spośród targanych przez wiatr gałęzi drzew,

spośród śnieżycy,

niepokoju pogody,

wyłuskać jeden mały element,

malutki listek,

drobną śnieżynkę.

W tym gąszczu dzikich trosk,

liany owiniętej jak pętli na szyi,

żyć

jak gdyby ten listek,

ta śnieżynka,

były niczym niezachwianym spokojem.

Modlitwa

Oddalam się.

Dokąd idę i po co?

Od kogo i czego uciekam?

Może od siebie samej,

swych myśli zbłąkanych pomiędzy realną troską,

a marzeniem.

Od osób mniej i bardziej mi bliskich,

którym kiedyś wiele mówiłam,

a dziś nic.

Od pracy,

zajęć domowych,

spraw, do których miałam kiedyś wiele serca.

Wreszcie od Boga i istot anielskich,

dla których nie znajduję minuty przed snem.

Przecież wcale nie jest mi z tym dobrze.

Aniele Boży, czyżbym się bała?

Pokory mi trzeba,

pokory mądrej.

Zgodzę się na plany Pana,

w ciemno,

na oślep.

Opuszczam więc powieki,

by nie widzieć oczami lecz duszą.

Panie!

Pokory mi trzeba.

Wszystkich Czytelników pragnących wydać swoje wiersze zapraszam na blog "Wiedza jest super", na którym w najbliższym czasie ukaże się artykuł Pani Wioletty, w którym opisuje swoją długą, bo prawie trzyletnią, wyboistą drogę do wydania swojego zbioru poezji. Z pewnością niejedna pisząca osoba odnajdzie w tym artykule wiele inspiracji i pomocnej wiedzy. Zapraszam!

Polecane artykuły:

• Widziane z okna - opowieść prawdziwa
• 8 przeszkód w ożywianiu swojej wiary
• Wiersze Roberta

Obrazy Matki Bożej łaskami słynące w woj. pomorskim

Artykuł prezentuje następujące cudowne obrazy Matki Bożej słynące z łask:

• Obraz Matki Bożej Zwycięskiej,
• Obraz Matki Bożej Łaskawej,
• Obraz Matki Bożej Trąbkowskiej,
• Obraz Matki Bożej Wejherowskiej.

Obraz Matki Bożej Zwycięskiej

Nazwa: Obraz Matki Bożej Zwycięskiej

Miejscowość: Gdańsk (woj. pomorskie)

Miejsce: Bazylika św. Mikołaja

Łaski: opieka dla nowożeńców i dzieci

Obraz Matki Bożej Zwycięskiej

Obraz Matki Boskiej Zwycięskiej znajdujący się w kościele św. Mikołaja w Gdańsku do II wojny światowej wisiał w głównym ołtarzu dominikańskiego kościoła pod wezwaniem Bożego Ciała we Lwowie. Po zakończeniu wojny Dominikanie zostali zmuszeni do opuszczenia swej siedziby, przez co obraz znalazł się w Gdańsku. Obraz pochodzi z końca XIV wieku i prawdopodobnie jest najstarszym w Polsce wizerunkiem maryjnym pochodzenia bizantyjskiego.

Nazwa „Matka Boża Zwycięska” wiąże się z tym, że książęta ruscy, w czasach gdy obraz znajdował się we Lwowie, zabierali go na wyprawy wojenne przeciwko Turkom. Natomiast „Różańcowa” pochodzi stąd, że gdziekolwiek znaleźli się dominikanie, tam odmawiano różaniec. Ze względu na liczne łaski uznano ją za opiekunkę rycerzy, nowożeńców i dzieci.

Od początku obraz Matki Bożej Zwycięskiej był otaczany czcią, o czym świadczą zachowane do naszych czasów liczne ślady po gwoździkach służących do zawieszania wot. Część z tych wot została zrabowana przez Szwedów w XVII w., a pozostałe Dominikanie przekazali w 1920 r. na rzecz Skarbu Państwa. 

Dochodzenie przeprowadzone w pierwszej połowie XVIII w. wykazało wiele cudów i łask związanych z kultem lwowskiego wizerunku. Na jego podstawie król August III wystąpił do papieża Benedykta XIV z prośbą o dokonanie koronacji obrazu, która odbyła się 1 lipca 1751 roku. 

  

Obraz Matki Bożej Łaskawej

Nazwa: Obraz Matki Bożej Łaskawej

Miejscowość: Gdańsk (woj. pomorskie)

Miejsce: Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej

Łaski: choroby oczu i inne

Obraz Matki Bożej Łaskawej

Kościół św. Piotra i Pawła w Gdańsku, który pełni funkcję sanktuarium maryjnego, jest miejscem szczególnego kultu NMP, w którym łączą się w modlitwie katolicy i Ormianie przed cudownym obrazem Matki Bożej Łaskawej. 

Cudowny wizerunek Matki Bożej Łaskawej, koronowany dnia 30.V.1937 r., został przewieziony do Gdańska z kościoła ormiańskiego w Stanisławowie po zakończeniu II wojny światowej. Jest on wierną kopią wizerunku Jasnogórskiego, lecz bez blizn na twarzy i pochodzi prawdopodobnie z wieku XVII. 

W kronikach kościoła ormiańskiego odnotowano, że został namalowany na życzenie pisarza gminy ormiańskiej w Stanisławowie, który potem modląc się przed tym obrazem, został wyleczony ze ślepoty. Wkrótce inni ludzie zaczęli doświadczać niezwykłych łask i w powszechnej opinii tych stron, stanisławowski wizerunek dorównywał jasnogórskiemu. 

Obrazy Matki Bożej cudami słynące w woj. podlaskim część 3

<<-- Przejdź do części 1

Obraz Matki Bożej Rajgrodzkiej

Nazwa: Obraz Matki Bożej Rajgrodzkiej

Miejscowość: Rajgród (woj. podlaskie)

Miejsce: Sanktuarium Matki Bożej Rajgrodzkiej

Matka Boża Rajgrodzka

Kościół Narodzenia NMP, który został wyniesiony do rangi sanktuarium, znajduje się w miejscowości Rajgród w powiecie grajewskim. Ołtarz główny w tym sanktuarium ze słynącym łaskami cudownym obrazem Matki Bożej, który ma ponad 200 lat, zasłaniany jest na co dzień obrazem św. Anny z Maryją jako dziewczynką.

Jak głosi tradycja, Matka Boża miała się objawić na maleńkiej wysepce Jeziora Rajgrodzkiego. Na tej wysepce wierni zbudowali kapliczkę i umieścili w niej obraz.

Druga wersja podaje, że pewnego razu rybacy wyłowili skrzynię, w której znajdował się obraz Madonny z Dzieciątkiem. W nocy jeden z rybaków miał sen, podczas którego Maryja powiedziała, że chciałaby, aby ów obraz umieścić na małej wysepce naprzeciw kościoła.

Cudowny wizerunek był i jest otoczony szczególną czcią parafian i licznie przybywających pielgrzymów, dawne dokumenty mówią o bardzo licznych wotach. Inwentarium parafialne z 1650 r. podaje spis licznych wotywnych przedmiotów składanych przed obrazem Maryi. W XVIII w. przy obrazie Matki Bożej wisiały setki tabliczek srebrnych, różańców, sznurów pereł, pierścionków, zausznic, nóżek, rączek i tym podobnych wotów. Z darów tych wykonana została obecna srebrna sukienka obrazu. 

Obraz Matki Bożej Studzienicznej

Nazwa: Obraz Matki Bożej Studzienicznej

Miejscowość: Augustów-Studzieniczna (woj. podlaskie)

Miejsce: Sanktuarium Matki Bożej Studzieniczańskiej

Matka Boża Studzieniczna

Refleksje pisane piórem anioła

Dziś prezentujemy ciekawy artykuł naszej Czytelniczki, Wioletty Kuchty, która swoją wiarę i duchowość przeplotła poezją i aniołami. Właśnie próbuje wydać swój pierwszy tomik poezji, w czym wspieramy ją wszyscy.

Robert Trafny

Różne drogi rozwoju duchowego.

Kluczową kwestią, od jakiej należałoby zacząć poszukiwanie właściwej drogi, jest samoświadomość. W dzisiejszych czasach propagowane jest wiele metod kształtowania duchowości. Począwszy od popularnej medytacji, która obecnie nie jest już utożsamiana z konkretną religią, lecz traktowana jako forma relaksu. Ćwiczenia duchowe przybierają kształt zarówno ćwiczeń fizycznych, jak i pracy ze swoim umysłem. Na kursach rozwoju osobistego uczą różnych technik. Jednak zapomina się o podstawowej zasadzie rozwoju duchowego. Jest nią modlitwa!

Ja swój rozwój duchowy zaniedbywałam przez niemal czterdzieści lat. Nie zdawałam sobie sprawy, jaka to ważna dziedzina mojego życia. Wyznawanie religii, w jakiej wychowali mnie rodzice, podtrzymywanie tradycji, mechanicznie powtarzane rytuały nie wystarczały. Nadal czułam, że czegoś mi brakuje. Pewnego dnia, po bardzo długim czasie odmówiłam modlitwę „Aniele Boży”. Sądzę, że wielu dorosłych już się nie modli do swego Anioła, uważając tę modlitwę za dziecinną. Ja natomiast czułam, że tego właśnie potrzebuję. Może w głębi duszy byłam zagubionym dzieckiem. Odmawiałam tę modlitwę coraz częściej. Któregoś dnia po prostu wzięłam pióro i napisałam:

Obrazy Matki Bożej cudami słynące w woj. podlaskim część 2

<<-- Przejdź do części 1

Artykuł prezentuje następujące cudowne obrazy Matki Bożej słynące z cudów i łask:

• Obraz Matki Bożej Domanowskiej,
• Obraz Matki Bożej Ostrożańskiej,
• Obraz Matki Bożej Krasnobrodzkiej,
• Obraz Matki Bożej Rajgrodzkiej,
• Obraz Matki Bożej Studzienicznej.

Obraz Matki Bożej Domanowskiej

Nazwa: Obraz Matki Bożej Domanowskiej

Miejscowość: Domanowo (woj. podlaskie)

Miejsce: Sanktuarium Matki naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa

Obraz Matki Bożej Domanowskiej

Słynący łaskami obraz Matki Bożej Domanowskiej jest umieszczony w głównym ołtarzu kościoła św. Doroty w Domanowie, wsi położonej w województwie podlaskim, w powiecie bielskim. Wokół ołtarza znajdują się liczne wota świadczące o łaskach i cudach płynących z tego miejsca. Od samego początku, czyli od połowy XVII wieku wizerunek Pani Domanowskiej był otaczany wielkim kultem.

Trzecia niedziela lipca ustanowiona została dniem świątecznym ku czci Pani Domanowskiej i każdego roku gromadzi tłumy wiernych.

Obraz Matki Bożej Ostrożańskiej

Nazwa: Obraz Matki Bożej Ostrożańskiej

Miejscowość: Ostrożany (woj. podlaskie)

Miejsce: Sanktuarium Matki Bożej Ostrożańskiej

Obraz Matki Bożej Ostrożańskiej

Obrazy Matki Bożej słynące z łask w woj. kujawsko-pomorskim

<<-- Przejdź do części 1

Artykuł prezentuje następujące cudowne obrazy Matki Bożej:

• Obraz Matki Bożej Pięknej Miłości,
• Obraz Matki Bożej Szkaplerznej w Bydgoszczy,
• Obraz Matki Bożej Trzykroć Przedziwnej

Obraz Matki Bożej Pięknej Miłości w Bydgoszczy

Nazwa: Obraz Matki Bożej Pięknej Miłości

Miejscowość: Bydgoszcz (woj. kujawsko-pomorskie)

Miejsce: Katedra św. Marcina i św. Mikołaja

Obraz Matki Bożej Pięknej Miłości

Pierwszy z kilku cudownych obrazów Matki Bożej w Bydgoszczy znajduje się w ołtarzu głównym Katedry św. Marcina i św. Mikołaja, która od wieku XVII pełni funkcję Sanktuarium Matki Bożej Pięknej Miłości.

Prezentowany obraz, który pochodzi z XV wieku, jest najcenniejszym historycznym dziełem malarskim w Bydgoszczy i jest zaliczany do najpiękniejszych wizerunków maryjnych na ziemiach polskich.

Historia kultu obrazu sięga czasów renesansu. Od XVI wieku zbierano bogaty zbiór wotów maryjnych. Wedle opisów z lat 1712–1745 obraz pokrywały srebrne i pozłacane sukienki, korony i gwiazdy, a tło wizerunku wyłożone było cynową blachą. W podzięce za doznane łaski wieszano na nim wota, sznury korali, klejnoty, zausznice, łańcuszki, medaliki, szkaplerze, wisiorki i wstęgi. Większość zebranych w okresie przedrozbiorowym wotów, oddano pod koniec XVIII wieku na wsparcie insurekcji kościuszkowskiej.